عليرضا عباسي خوشنويس دوران صفويه
خوشنويسي در مسير عبادت
عليرضا عباسي خوشنويس دوران صفويه
مهدي فرخي
علي رضا عباسي نخست در تبريز شاگرد ملا محمد حسين تبريزي و
علاء الدين محمد بن محمد تبريزي معروف به علاء بيك بود و خط ثلث و نسخ را
نيكو مي نوشت. پس از آنكه در زمان شاه محمد خدابنده پدر شاه عباس، تركان
عثماني تبريز را به تصرف درآوردند، عليرضا از آنجا بيرون آمده و به قزوين
پايتخت دولت صفوي رفت و در مسجد جامع آن شهر منزل گرفت و به كار كتابت
مشغول شد و قسمتي از كتيبه هاي آن مسجد را با چند آيه قرآن كريم در آنجا
تمام كرد. امضاء يا رقم او در اين زمان «عليرضا الكتاب» بوده و بدين رقم از
سال 981 تا 990 كتابت از او ديده شده است. اين هنرمند اولين بار هنگامي كه
مسجد جامع قزوين را با چندين كتيبه تزيين كرد، به شهرت رسيد. وي در شروع
سلطنت شاه عباس در خدمت سردار فرهاد خان از سرداران مهم آن روزگار بود.
علي
رضا شعر هم مي گفت و علاوه بر خوشنويسي در نقاشي نيز مهارت داشت. از اين
رو گاهي وي را با رضا عباسي نقاش پرآوازه هم عصرش اشتباه گرفته اند. از
آنجايي كه عليرضا عباسي ، رئيس كتابخانه سلطنتي بوده از اين لحاظ موظف بوده
است كه كليه كتابهاي خطي، مينياتورها، تذهيبها و قطعات و مرقعات خطي را كه
به شاه عباس تقديم مي شده از لحاظ مسئوليت، نام خود را در روي آنها
يادداشت و در دفاتر سلطنتي نيز به ثبت برساند و به علت شباهت اسمي بعضي از
مستشرقين اروپايي مانند ميتوخ آلماني و بعضي از مورخين و نويسندگان ايراني
به اشتباه علي رضا عباسي را مينياتور ساز و تذهيب كار معرفي نموده اند در
صورتي كه اين موضوع به احتمال زياد نبايد درست باشد.
از اشعار معروف علي رضا عباسي يكي اين رباعي است:
تا خانه نشين شدي تو اي در خوشاب
پيوسته مراست از غمت ديده بر آب
من خانه دل خراب كردم ز غمت
تو خانه نشين شدي و من خانه خراب
تذكره نويسان اين رباعي را هم به نام علي رضا ثبت كرده اند.
تا ز آتش عشقت جگرم گشت كباب
پيوسته رود ز ديده و دل نمك آب
آسودگي و عشق تو امري است محال
صبر و دل بي قرار نقشي است بر آب
گفته
مي شود اختلاف سليقه و روش او با ميرعماد، كه او نيز هنرمندي خوشنويس بود و
در نستعليق نويسي او را سرآمد ديگران مي دانند، موجب كدورت و انگيزه حسادت
ميان اين دو استاد گرديد. اين حسادت ها پايان تلخي داشت و به قتل فجيع
ميرعماد انجاميد. هر چند به دلايل مختلف اين را يك افسانه بزرگ ساختگي
دانسته اند كه در هيچ يك از منابع قديمي اشاره و ثبت نگشته است.
گر خامه هزارسال تحرير كند / در شرح غم فراق تقصير كند
اين قصه به كاغذ و قلم نايد راست / دل خود بر تست با تو تقرير كند
گرانبهاترين
اثري كه از او باقيست ، قرآن بزرگ كتابخانه آستان قدس رضوي است.كتيبه هاي
سردر و كتيبه بزرگ كمربندي داخل گنبد مسجد شيخ لطف الله به خط ثلث مورخ به
سال 1012 هجري اثر اوست كتيبه زيباي سر در تاريخي مسجد شيخ لطف الله به قلم
علي رضا عباسي به شرح زير است: «امر بانشاء هذا المسجد المبارك السلطان
الاعظم و الخاقان الاكرم محيي مراسم آبائه الطاهرين مروج مذهب الائمه
المعصومين ابوالمظفر عباس الحسيني الموسوي الصفوي بهادر خان خلد الله تعالي
ملكه واجري في بحار التأييد فلكه بمحمد و آله الطيبين الطاهرين المعصومين
صلوات الله و سلامه عليه و عليهم اجمعين كتبها علي رضا العباسي 1012 » دو
كتيبه كمربندي داخل مسجد شيخ لطف الله كه در قسمت پايين گنبد بخط ثلث سفيد
بر زمينه كاشي لاجوردي معرق جلب توجه مي كند به قلم علي رضا عباسي است. در
انتهاي كتيبه اول كه شرح آداب ورود به مسجد از قول پيغمبر اسلام(ص) است نام
خوشنويس چنين آمده است: «كتبها علي رضا العباسي في 1025» و در انتهاي
كتيبه دوم كه مشتمل بر تمام آيات سوره جمعه و سوره نصر است نوشته شده:
«كتبها علي رضا العباسي غفر الله ذنوبه»
از كتيبه هاي معروف او كتيبه
سردر مسجد شاه اصفهان(مسجد جامع عباسي يا مسجد امام خميني) به خط ثلث مورخ
به سال 1025 هجري را مي توان نام برد و كتيبه چهارسوي اصفهان، هنوز باقي
است و حكايت از كمال پختگي و هنرمندي قلم او دارد.
در مشهد گنبد زرين
حرم امام رضا(ع) در پوشش خارجي آن كه طلاكاري است، داراي كتيبه اي زيبا و
بزرگ به خط علي رضا عباسي است، متن اين كتيبه كه در چهار ترنج و به عربي
نوشته شده، حاكي از زيارت شاه عباس از حرم و تزيين آن به دستور وي به
سال1016-1010 ه .ق. (984-978 ه.ش)است. در داخل گنبد، در منتهي اليه چهار
ديوار حرم كه زير تاق گنبد واقع شده است، سوره جمعه به خط ثلث عليرضا عباسي
نوشته شده است. صندوق چوبي و قديمي قبر مطهر داراي كتيبه اي به خط عليرضاي
عباسي است كه در روي آن حك شده است: « كلب آستان شاه ولايت عباس الحسيني
الموسوي الصفوي تقديم نمود سنه 1022 » . همچنين كتيبه هاي طلاي در سابق حرم
امام رضا به خط اوست كه امروزه در موزه آستان قدس رضوي نگهداري مي شود.
كتيبه هاي ضريح مربوط به دوره صفوي نيز به خط علي رضا عباسي بوده است.
كتيبه طلاي اين ضريح كه شامل تمام آيه الكرسي در شش لوحه هر يك باندازه195
*254 سانتيمتر مي باشد و اشعار فارسي خط نستعليق روي هشت صفحه هر كدام به
طول 88 سانتيمتر و عرض 30 سانتيمتر طلا . كتيبه خط ثلث عليرضا شامل صلوات
كبير كه پايين بعضي حاشيه هاي آن ها ريخته شده است. شامل ابيات زير:
بخشي
از كتيبه هاي اسبق ضريح امام رضا، نمونه خط نستعليق علي رضا عباسي، قرن
يازدهم هجري، تراب اقدام زوار هذالحرم عباس الحسيني -- شفيع خلق بروز جزا
توانم بود -- سر بجاي پا درون روضه ات عمداً نهم -- اگر سگي ز سگان رضا
توانم بودسر به جاي پا درون روضه ات عمداً نهم زآنكه مي ترسم كه بر بال
ملائك پا نهم .
در محشر اگر لطف تو خيزد بشفاعت بسيار بجويند و گنهكار نيابند / شفيع خلق بروز جزا توانم بود اگر سگي ز سگان رضا توانم بود.
و
دو لوحه بزرگ و يك لوحه كوچك خط نستعليق شامل تاريخ به اين مضمون: «امر
بصياغه المرقد الاشرف الاقدس» و روي لوحه ديگر اين عبارت نوشته شده: « تراب
اقدام زوار هذالحرم عباس الحسيني» . و در دو كنار اين لوحه يك طرف نوشته
شده: « كتبه عبد المذنب» طرف ديگر چنانكه ملاحظه مي شود نوشته شده «عليرضا
عباسي سنه1011» و روي لوح كوچك ديگر تحرير يافته «عمل كلب رضا مستعلي سنه
1012 »
كتيبه هاي سردر بناي خواجه ربيع در مشهد هم به خط اوست. اين دو
كتيبه زيبا با تاريخ هاي 1026 و 1031 ه .ق در داخل گنبد و ساقه خارجي آن
سال هاي احداث و تزيين بنا را مي نماياند.
يك امضاء از عليرضا عباسي نيز در كتيبه مسجد مقصود بيك اصفهان به تاريخ 1011 ه.ق موجود است.
از
آثار خطاطي او رساله عينيه شيخ احمد غزالي به قلم علي رضا عباسي در مصر در
كتابخانه محمد علي پاشا موجود است و همچنين رساله مرصاد العباد شيخ نجم
الدين رازي كه با آب طلا در روي كاغذ خانبالغ نوشته است در اسكندريه نزد
يكي از اروپاييان موجود است. كتاب اسرارالنقطه امير سيد علي ابن شهاب الدين
محمد همداني را به خط نستعليق بسيار زيبا به سبك مير علي هروي خوشنويس
معروف با قلم خفي (ريز) نوشته كه در اسلامبول نزد يكي از مشايخ سلسله جلالي
مي باشد. كتاب منتخب تاريخ الجنان و منتخب كتاب روضه الرياحين از تصانيف
امام عبدالله اليافي اليميني را به دستور شاه عباس به خط ثلث، نوشته است.
اغلب كتابهاي خطي و قطعات و مرقعات او را به خارجه برده، زينت بخش موزه هاي
خارجي و كتابخانه هاي شخصي ساخته اند.
منبع : روزنامه كيهان ، یکشنبه 21 خرداد 1391 - شماره 20228
سلام ، خدا قوت